HERBAL GARDEN

कुमुद

Classification

Synoyms

कुमुद
नीलपद्म
नीलोत्पल
इन्दीवर
अम्बुज

Habit

बहुवर्षीय जलवासी पौधा

Habitat

भारत के तालाबों, झीलों एवं धीमी गति से बहने वाले जलाशयों में सामान्यत: पाया जाता है। यह श्रीलंका, नेपाल, दक्षिण-पूर्व एशिया एवं अफ्रीका तक विस्तृत है।

Morphology

  • पत्ते (Leaves): बड़े, गोलाकार, पानी की सतह पर तैरते हुए, गहरे हरे रंग के।
  • फूल (Flowers): नीले या बैंगनी रंग के, सुगंधित, प्रातःकाल खिलते हैं।
  • फल (Fruits): गोलाकार, बहुबीजी, पानी में विकसित।
  • बीज (Seeds): छोटे, चिकने, औषधीय गुणयुक्त।
  • जड़ (Rhizome): मोटी, रेशेदार, भूमिगत, औषधीय उपयोग में।

Chemical Composition

अल्कलॉइड्स (Nupharine, Nymphaeine)
फ्लेवोनॉयड्स
टैनिन
फिनोलिक यौगिक
स्टार्च
वाष्पशील तेल
ग्लाइकोसाइड्स

Guna-Karma

Rasa- मधुर, तिक्त, कषाय
Guna- गुरु, शीतल, स्निग्ध
Virya- शीत
Vipaka- मधुर
Karma- वदाहशामक, रक्तपित्तहर, हृद्य, बल्य, मूत्रल, तृष्णाहर, अतिसारहर
Doshakarma- पित्त शामक, वात व कफ को वृद्धि करता है (अत्यधिक सेवन पर)

Medicinal uses

रक्तपित्त एवं रक्तविकारों में लाभकारी
दाह, तृष्णा एवं मूत्रकृच्छ्र में उपयोगी
हृदय रोग व उच्च रक्तचाप में हृद्य औषधि
अतिसार, ज्वर व उष्णज रोगों में हितकारी
नपुंसकता व शुक्रदोष में वृष्य प्रभावकारी
मानसिक शांति हेतु उपयोगी

Useful Part

फूल, बीज, मूल (Rhizome)

Doses

चूर्ण : 3–6 ग्राम
क्वाथ : 40–80 मिलीलीटर
पुष्प या बीज का फांटा : 10–20 मिलीलीटर

Important Formulation

नीलोत्पलादि चूर्ण
कुमुदादि कश्याय
रक्तपित्तहर योगों में सम्मिलित

Shloka

कुमुदं शीतलं हृद्यं दाहपित्तप्रणाशनम्।
बल्यं मूत्रलमत्यर्थं तृष्णार्तीनां प्रशान्तिदम्॥
"कुमुदंशीतलंग्राहिकषायंमधुरंसरम्।
पित्तास्रकृच्छतृष्णास्तम्भज्वरहरंहितम्॥" (भावप्रकाशनिघण्टु)

Hindi Name​

कुमुद, नीलकमल, नीलपद्म

English Name

Blue Lotus, Star Lotus, Blue Water Lily

Botanical Name

Nymphaea nouchali Burm. f.

Family

Nymphaeaceae