HERBAL GARDEN
Sardar Patel Institute of Ayurvedic Medical Sciences & Research Centre, Lucknow
धतूरा
Classification
Synoyms
धत्तूर
उन्मत्त
कनक
कण्टकी
शूलप्रशमनी
श्वेतधतूरा (श्वेत पुष्प)
कृष्णधतूरा (बैंगनी पुष्प)
Habit
झाड़ीदार, बहुवर्षीय
Habitat
पूरे भारत में खेतों, सड़कों के किनारे, बंजर भूमि और ऊष्णकटिबंधीय क्षेत्रों में स्वाभाविक रूप से पाई जाती है।
Morphology
- तना – मोटा, शाखायुक्त, हरा या बैंगनी रंग का
-
पत्ते – बड़े, अंडाकार, गहरे हरे रंग के, तीखी गंध वाले
-
फूल – बड़े, नलिकाकार, सफेद या बैंगनी, सुगंधित
-
फल – कांटेदार, अंडाकार, हरे से भूरे रंग के
- बीज – पीले-भूरे, चपटे
Chemical Composition
ट्रोपेन एल्कलॉइड्स (एट्रोपीन, स्कोपोलामीन, हायोसायमीन), फ्लेवोनॉइड्स, टैनिन, एसेंशियल ऑयल्स
Guna-Karma
Rasa- कटु, तिक्त
Guna- लघु, तीक्ष्ण, स्निग्ध
Virya- उष्ण
Vipaka- कटु
Karma- वेदनाशामक, शोथहर, वातनाशक, कृमिघ्न, उन्मादहर, शूलहर
Doshakarma- वात-कफशामक (अल्प मात्रा में), पित्तवर्धक
Medicinal uses
संधिशूल एवं वातरोग में बाह्य प्रयोग
अस्थमा में धूम्रपान के रूप में
दन्तशूल में पत्तों का प्रयोग
त्वचा के फोड़े-फुंसी एवं सूजन में पत्तों का लेप
मिर्गी एवं उन्माद में नियंत्रित खुराक में प्रयोग
Useful Part
पत्ते, बीज, फूल
Doses
बीज चूर्ण – 30–60 मि.ग्रा. (सावधानीपूर्वक)
पत्तों का रस – 1–2 मि.ली. (बाह्य प्रयोग हेतु)
Important Formulation
धत्तूरपत्र लेप
धूम्रयोग
शूलहर तेल
Shloka
धत्तूरो वेदनाहन्ता कृमिघ्नो वातनाशनः।
शूलशोथकफघ्नश्च विषादौ च प्रयोज्यते॥
"धत्तूरः कटु तिक्तोष्णो लघुः सूक्ष्मो विषास्रकृत्।
कासश्वासप्रशमनो वेदनास्थापनः स्मृतः॥"
भावप्रकाश निघण्टु
Hindi Name
धतूरा
English Name
Devil’s Trumpet, Thorn Apple
Botanical Name
Datura metel Linn.
Family
Solanaceae
