HERBAL GARDEN

कुष्माण्ड

Classification

Synoyms

कुष्माण्ड
स्थौल्यकर्कटी
पिण्डफला
पीठफल
कूष्माण्डक

Habit

लता (वार्षिक, बेलनुमा पौधा)

Habitat

भारत में सर्वत्र उद्यानों एवं खेतों में लगाया जाता है। विशेषकर उत्तर भारत में पेठा प्रसिद्ध है। चीन, बांग्लादेश, श्रीलंका, नेपाल तथा उष्णकटिबंधीय देशों में भी उगाया जाता है।

Morphology

  • तना (Stem)- रेंगने वाली, मोटी, रोयेंदार लता।
  • पत्ते (Leaves)- बड़े, हृदयाकार, खंडित, खुरदरे।
  • फूल (Flowers)- पीले, एकलिंगी, बड़े आकार के।
  • फल (Fruit)- गोल या दीर्घवृत्ताकार, बाह्य भाग हरा या धूसर, पका होने पर श्वेत, गूदा श्वेत व रसीला।
  • बीज (Seeds)- सफेद, चपटे, तेलयुक्त।

Chemical Composition

विटामिन A, B, C
खनिज लवण (Ca, K, P, Fe, Zn)
अल्कलॉइड्स, फिनोलिक यौगिक
पेक्टिन, कुकुर्बिटासिन
प्रोटीन, वसा एवं शर्करा
बीज में वसायुक्त तेल एवं प्रोटीन

Guna-Karma

Rasa- मधुर, तिक्त, कषाय
Guna- गुरु, स्निग्ध, शीतल
Virya- शीत
Vipaka- मधुर
Karma-बल्य, बृंहणीय, हृद्य, दाहशामक, रक्तपित्तहर, रसायन, मूत्रल, ज्वरनाशक
Doshakarma- पित्त व कफ शामक, अत्यधिक सेवन से वात वृद्धि

Medicinal uses

रक्तपित्त, मूर्छा एवं दाह में शीतल प्रभावी
कृशता, क्षय एवं दुर्बलता में बल्य एवं बृंहणीय
मानसिक विकारों, अनिद्रा व तनाव में शांति प्रदायक
मूत्रकृच्छ्र, मूत्रविकार एवं पथरी में मूत्रल
हृदयविकार एवं रक्तचाप नियंत्रण में सहायक
बीज कृमिनाशक एवं पौष्टिक
कुष्ठ व त्वचारोगों में लाभकारी

Useful Part

फल, बीज, मूल

Doses

फल रस : 20–50 ml
बीज चूर्ण : 3–6 gm
बीज तेल : 5–10 ml

Important Formulation

कुष्माण्ड लेह्य
कुष्माण्ड रस
कुष्माण्ड घृत
रक्तपित्तहर योग

Shloka

कुष्माण्डः शीतलो हृद्यो बल्यः स्थौल्यकरो गुरु।
पित्तदाहहरश्चैव रक्तपित्तप्रणाशनः॥
"कुष्माण्डःस्थूलकर्णश्चब्राह्मीफलइतिस्मृतः।
शीतलोमधुरोग्राहीबलकृद्बुद्धिवर्धनः॥" (राजनिघण्टु)

Hindi Name​

कुष्माण्ड, पेठा, कद्दू

English Name

Ash gourd, Winter melon, White pumpkin

Botanical Name

Cucurbita maxima Duchesne

Family

Cucurbitaceae