HERBAL GARDEN

Sardar Patel Institute of Ayurvedic Medical Sciences & Research Centre, Lucknow

शिग्रु कटु

Classification

Synoyms

शिग्रु
तीक्ष्णशिग्रु
कटुशिग्रु
मोचनक

Habit

यह एक छोटा से मध्यम आकार का पर्णपाती वृक्ष (deciduous tree) है।

Habitat

यह भारत के उष्णकटिबंधीय क्षेत्रों में व्यापक रूप से पाया जाता है। इसे बगीचों, खेतों एवं घरों के आसपास लगाया जाता है। शुष्क एवं अर्ध-शुष्क क्षेत्रों में भी आसानी से उगता है।

Morphology

  • तना (Stem): पतला, मुलायम, हल्का लकड़ीदार
  • पत्तियां (Leaves): संयुक्त (compound), छोटी-छोटी पत्तियों के समूह
  • फूल (Flowers): छोटे, सफेद या क्रीम रंग के, सुगंधित
  • फल (Fruits): लम्बी, पतली फली (drumstick)
  • बीज (Seeds): गोल, पंखदार (winged)

Chemical Composition

विटामिन A, C, E
कैल्शियम, आयरन
ग्लूकोसाइनोलेट्स (Glucosinolates)
आइसोथायोसायनेट्स (Isothiocyanates)
फ्लेवोनॉइड्स
प्रोटीन

Guna-Karma

Rasa- तिक्त, कटु
Guna- लघु, रुक्ष, तीक्ष्ण
Virya- उष्ण
Vipaka- कटु
Karma- दीपनीय, पाचन, वातहर, कफहर, शोथहर, कृमिनाशक
Doshakarma- वात एवं कफ का शमन, पित्त को बढ़ा सकता है

Medicinal uses

सूजन (Inflammation): पत्तियों एवं जड़ का उपयोग
पाचन विकार: भूख बढ़ाने एवं अपच में लाभकारी
कृमि रोग: कृमिनाशक प्रभाव
संधि दर्द (Joint pain): लेप एवं आहार रूप में उपयोग
श्वसन रोग: कफ नाशक के रूप में उपयोग

Useful Part

पत्तियां (Leaves)
फल (Pods)
बीज (Seeds)
जड़ (Root)

Doses

पत्तियों का चूर्ण: 3–6 ग्राम
काढ़ा: 20–40 ml

Important Formulation

शिग्रु काढ़ा
सहजन पत्ते का सूप
शोथहर लेप
पाचन योग

Shloka

“शिग्रुस्तिक्तकटुः तीक्ष्णो लघुरुष्णोऽथ कफापहः।
दीपनः पाचनश्चैव शोथकृमिनिवारणः॥”

Hindi Name​

सहजन, मुनगा, सरगवा

English Name

Drumstick Tree / Horseradish Tree

Botanical Name

Moringa pterygosperma Gaertn

Family

Moringaceae (मोरिंगेसी)