HERBAL GARDEN

Sardar Patel Institute of Ayurvedic Medical Sciences & Research Centre, Lucknow

निंबूक

Classification

Synoyms

निंबूक
जम्बीर
आम्लफल
निम्बू

Habit

यह एक छोटा सदाबहार वृक्ष (small evergreen tree/shrub) है।

Habitat

भारत के लगभग सभी भागों में, विशेषकर उष्णकटिबंधीय एवं उपोष्णकटिबंधीय क्षेत्रों में इसकी खेती की जाती है। यह बागानों एवं घरों में आसानी से उगाया जाता है।

Morphology

  • तना (Stem): छोटा, शाखायुक्त, कांटेदार
  • पत्तियां (Leaves): अंडाकार, चिकनी, सुगंधित
  • फूल (Flowers): सफेद या हल्के गुलाबी, सुगंधित
  • फल (Fruits): गोल/अंडाकार, पीले रंग के, रसदार
  • बीज (Seeds): छोटे, सफेद

Chemical Composition

विटामिन C (Ascorbic acid)
सिट्रिक अम्ल (Citric acid)
फ्लेवोनॉइड्स (Flavonoids)
आवश्यक तेल (Limonene आदि)
पोटैशियम, कैल्शियम

Guna-Karma

Rasa- आम्ल
Guna- लघु, रुक्ष
Virya- उष्ण
Vipaka- कटु
Karma- दीपनीय, पाचन, रुचिकारक, तृष्णानाशक, रक्तशोधक
Doshakarma- वात एवं कफ का शमन, पित्त को बढ़ा सकता है (अधिक मात्रा में)

Medicinal uses

अपच (Indigestion): नींबू रस पाचन में सहायक
सर्दी-जुकाम (Cold & Cough): शहद के साथ सेवन लाभकारी
स्कर्वी (Vitamin C deficiency): विटामिन-C की पूर्ति
त्वचा रोग: त्वचा को साफ व चमकदार बनाता है
वजन घटाना: गुनगुने पानी में नींबू रस उपयोगी
उल्टी व मिचली: नींबू चूसने से राहत

Useful Part

फल (Fruit)
रस (Juice)
छिलका (Peel)

Doses

रस: 5–10 ml (या आवश्यकता अनुसार)

Important Formulation

निंबूक स्वरस
जम्बीरादि पानक
नींबू जल (Lemon water)
आयुर्वेदिक पाचन योग

Shloka

“निंबूकं आम्लरसं लघु दीपनीयं रुचिप्रदम्।
वातकफहरं प्रोक्तं पित्तवृद्धिकरं परम्॥”

Hindi Name​

नींबू, निंबूक

English Name

Lemon

Botanical Name

Citrus limon (L.) Osbeck

Family

Rutaceae (रूटेसी)