HERBAL GARDEN

सर्षप

Classification

Synoyms

सर्षप
सरसों
तिलिवेला
वातहर सर्पगंधा

Habit

एक वर्षीय पौधा, घास जैसे तने वाला

Habitat

भारत में पंजाब, उत्तर प्रदेश, राजस्थान, बिहार और मध्य प्रदेश में बागों और खेतों में उगता है। यह ठंडी जलवायु में अच्छी तरह बढ़ता है।

Morphology

  • पौधा: 60–120 सेमी ऊँचा, घास जैसा तना
  • पत्ते: लम्बे, तने से जुड़े, हरे और खुरदरे
  • फूल: पीले, छोटे, गुच्छों में
  • फल: सिलिंड्रिकल सिलिका, बीज युक्त
  • बीज: गोल, छोटे, काले या पीले, स्निग्ध

Chemical Composition

Glucosinolates
Alkaloids
Tannins
Fixed oil (Mustard oil: erucic acid, linoleic acid)
Proteins
Vitamins A, C
Minerals: Calcium, Phosphorus, Iron

Guna-Karma

Rasa- कटु, तिक्त
Guna- लघु, रूक्ष
Virya- उष्ण
Vipaka- कटु
Karma- वातकफशामक, रक्तशोधक, स्नायुबलवर्धक, हड्डीबलवर्धक, ज्वरहर, मूत्रल
Doshakarma- वात और कफ संतुलक

Medicinal uses

वात-कफ दोष और ज्वर
हड्डी और स्नायु दुर्बलता
त्वचा रोग
मूत्रविकार
अपच और गैस्ट्रिक समस्याएँ
वातजन्य शूल

Useful Part

बीज, पत्ते, तेल

Doses

चूर्ण/बीज: 3–6 gm
तेल: 5–10 ml
क्वाथ/रस: 30–50 ml

Important Formulation

सर्पगंधा तैल
सरसों का तेल (आयुर्वेदिक मालिश हेतु)
वातहर क्वाथ

Shloka

सर्षपः कटु तिक्तो वातकफशामकः।
स्नायुबलवर्धकः हड्डीबलवर्धकः रक्तशोधकः स्मृतः॥
"सर्षपोलघुतीक्ष्णश्चकटुस्तिक्तोबलप्रदः।
कफवातहरःश्लेष्मनाशकःकृमिनाशनः॥" (भावप्रकाशनिघण्टु)

Hindi Name​

सर्षप, सरसों

English Name

Mustard, Field mustard

Botanical Name

Brassica campestris L.

Family

Brassicaceae