HERBAL GARDEN
Sardar Patel Institute of Ayurvedic Medical Sciences & Research Centre, Lucknow
काकोदुम्बर
Classification
Synoyms
काकोदुम्बर
काकदुम्बर
उदुम्बर भेद
काकफल
Habit
यह एक मध्यम आकार का पर्णपाती (deciduous) वृक्ष है।
Habitat
यह भारत के उष्णकटिबंधीय क्षेत्रों में, विशेषकर नदी किनारे, जंगलों एवं नम स्थानों में पाया जाता है। यह आर्द्र (moist) वातावरण में अच्छी तरह बढ़ता है।
Morphology
- तना (Stem): मोटा, खुरदरा, बालों से युक्त (hispid)
-
पत्तियां (Leaves): बड़ी, खुरदरी, अंडाकार, रोएंदार
-
फूल (Flowers): अंजीर कुल के पौधों की तरह फल के भीतर (syconium)
-
फल (Fruits): गोल, छोटे, गुच्छों में तने पर लगे हुए
- दूध (Latex): सफेद दुधिया रस निकलता है
Chemical Composition
टैनिन (Tannins)
फ्लेवोनॉइड्स (Flavonoids)
सैपोनिन्स (Saponins)
ग्लाइकोसाइड्स (Glycosides)
लेटेक्स (Latex constituents)
Guna-Karma
Rasa- कषाय, तिक्त
Guna- गुरु, रुक्ष
Virya- शीत
Vipaka- कटु
Karma- रक्तशोधक,
व्रणरोपण,
स्तम्भक,
पाचन सुधारक, कृमिनाशक
Doshakarma- पित्त एवं कफ का शमन,
वात पर हल्का प्रभाव
Medicinal uses
त्वचा रोग (Skin diseases):
पत्तियों एवं लेटेक्स का बाह्य उपयोग
मधुमेह (Diabetes):
छाल का काढ़ा उपयोगी
अतिसार (Diarrhea):
स्तम्भक गुण के कारण लाभकारी
घाव (Wounds):
लेटेक्स एवं पत्तियों का लेप
रक्त विकार:
रक्तशोधन में सहायक
Useful Part
छाल (Bark)
पत्तियां (Leaves)
फल (Fruits)
लेटेक्स (Latex)
Doses
छाल चूर्ण: 3–6 ग्राम
काढ़ा: 20–40 ml
Important Formulation
काकोदुम्बर काढ़ा
त्वचा रोग लेप
रक्तशोधक योग
Shloka
“काकोदुम्बरः कषायस्तिक्तः शीतलः स्तम्भनः।
रक्तदोषहरः प्रोक्तो व्रणरोपणकारकः॥”
Hindi Name
काकोदुम्बर, काकदुम्बर, जंगली गूलर
English Name
Hairy Fig / Rough Fig
Botanical Name
Ficus hispida L.f.
Family
Moraceae (मोरेसी)
