HERBAL GARDEN

Sardar Patel Institute of Ayurvedic Medical Sciences & Research Centre, Lucknow

काकोदुम्बर

Classification

Synoyms

काकोदुम्बर
काकदुम्बर
उदुम्बर भेद
काकफल

Habit

यह एक मध्यम आकार का पर्णपाती (deciduous) वृक्ष है।

Habitat

यह भारत के उष्णकटिबंधीय क्षेत्रों में, विशेषकर नदी किनारे, जंगलों एवं नम स्थानों में पाया जाता है। यह आर्द्र (moist) वातावरण में अच्छी तरह बढ़ता है।

Morphology

  • तना (Stem): मोटा, खुरदरा, बालों से युक्त (hispid)
  • पत्तियां (Leaves): बड़ी, खुरदरी, अंडाकार, रोएंदार
  • फूल (Flowers): अंजीर कुल के पौधों की तरह फल के भीतर (syconium)
  • फल (Fruits): गोल, छोटे, गुच्छों में तने पर लगे हुए
  • दूध (Latex): सफेद दुधिया रस निकलता है

Chemical Composition

टैनिन (Tannins)
फ्लेवोनॉइड्स (Flavonoids)
सैपोनिन्स (Saponins)
ग्लाइकोसाइड्स (Glycosides)
लेटेक्स (Latex constituents)

Guna-Karma

Rasa- कषाय, तिक्त
Guna- गुरु, रुक्ष
Virya- शीत
Vipaka- कटु
Karma- रक्तशोधक, व्रणरोपण, स्तम्भक, पाचन सुधारक, कृमिनाशक
Doshakarma- पित्त एवं कफ का शमन, वात पर हल्का प्रभाव

Medicinal uses

त्वचा रोग (Skin diseases): पत्तियों एवं लेटेक्स का बाह्य उपयोग
मधुमेह (Diabetes): छाल का काढ़ा उपयोगी
अतिसार (Diarrhea): स्तम्भक गुण के कारण लाभकारी
घाव (Wounds): लेटेक्स एवं पत्तियों का लेप
रक्त विकार: रक्तशोधन में सहायक

Useful Part

छाल (Bark)
पत्तियां (Leaves)
फल (Fruits)
लेटेक्स (Latex)

Doses

छाल चूर्ण: 3–6 ग्राम
काढ़ा: 20–40 ml

Important Formulation

काकोदुम्बर काढ़ा
त्वचा रोग लेप
रक्तशोधक योग

Shloka

“काकोदुम्बरः कषायस्तिक्तः शीतलः स्तम्भनः।
रक्तदोषहरः प्रोक्तो व्रणरोपणकारकः॥”

Hindi Name​

काकोदुम्बर, काकदुम्बर, जंगली गूलर

English Name

Hairy Fig / Rough Fig

Botanical Name

Ficus hispida L.f.

Family

Moraceae (मोरेसी)