HERBAL GARDEN

Sardar Patel Institute of Ayurvedic Medical Sciences & Research Centre, Lucknow

तिल

Classification

Synoyms

तिल
कृष्णतिल (काला तिल)
श्वेततिल (सफेद तिल)
राक्षसतिल

Habit

यह एक वार्षिक (annual) शाकीय पौधा है।

Habitat

यह उष्णकटिबंधीय एवं उपोष्णकटिबंधीय क्षेत्रों में उगाया जाता है। भारत में इसकी खेती व्यापक रूप से होती है, विशेषकर शुष्क एवं अर्ध-शुष्क क्षेत्रों में।

Morphology

  • तना (Stem): सीधा, शाखायुक्त, मुलायम
  • पत्तियां (Leaves): सरल, लम्बी या खंडित
  • फूल (Flowers): नलिकाकार, सफेद या गुलाबी
  • फल (Fruits): कैप्सूल (capsule) जिसमें बीज होते हैं
  • बीज (Seeds): छोटे, सफेद/काले, तेलयुक्त

Chemical Composition

तिल का तेल (Sesame oil)
लिग्नान्स (Sesamin, Sesamol)
प्रोटीन
फैटी एसिड (Oleic acid, Linoleic acid)
कैल्शियम, आयरन
विटामिन E

Guna-Karma

Rasa- मधुर, तिक्त, कषाय
Guna- गुरु, स्निग्ध
Virya- उष्ण
Vipaka- मधुर
Karma- बल्य, वृष्य, केश्य, त्वच्य, वातहर
Doshakarma- वात का शमन, कफ एवं पित्त को बढ़ा सकता है (अधिक मात्रा में)

Medicinal uses

बालों के लिए (Hair care): तिल का तेल बालों को मजबूत बनाता है
त्वचा रोग: त्वचा को पोषण एवं नमी प्रदान करता है
हड्डियों की मजबूती: कैल्शियम से भरपूर
वात रोग: जोड़ों के दर्द में तेल मालिश उपयोगी
यौन शक्ति: वृष्य एवं बल्य प्रभाव

Useful Part

बीज (Seeds)
तेल (Oil)

Doses

बीज: 5–10 ग्राम
तिल तेल: आवश्यकता अनुसार

Important Formulation

तिल तेल (Taila)
नारायण तेल
अभ्यंग (मालिश)
वृष्य योग

Shloka

“तिलाः मधुरतिक्ताश्च गुरु स्निग्धोष्णवीर्यकाः।
वातहराः बल्यकरा वृष्या केश्याश्च कीर्तिताः॥”

Hindi Name​

तिल (काला तिल, सफेद तिल)

English Name

Sesame / Gingelly seeds

Botanical Name

Sesamum indicum L.

Family

Pedaliaceae (पेडालिएसी)