HERBAL GARDEN
Sardar Patel Institute of Ayurvedic Medical Sciences & Research Centre, Lucknow
बदर
Classification
Synoyms
कूल
कोल
राजकूल
बदर
कूलक
घनफल
Habit
मध्यम आकार का पतझड़ी वृक्ष या झाड़ी
Habitat
भारत के शुष्क एवं उप-शुष्क क्षेत्रों में, विशेषकर राजस्थान, मध्य प्रदेश, उत्तर प्रदेश, गुजरात एवं दक्षिण भारत के कुछ भागों में
Morphology
- ऊँचाई: 5–12 मीटर
-
तना: धूसर-भूरे रंग की खुरदरी छाल
-
पत्ते: अंडाकार, चमकदार, किनारों पर महीन दाँतेदार
-
फूल: छोटे, हरे-पीले रंग के, गुच्छों में
-
फल: गोल या अंडाकार, लाल-भूरा या पीला-नारंगी, गूदा मीठा
- काँटे: सीधे या हल्के मुड़े हुए, पत्तियों के पास
Chemical Composition
फ्लावोनोइड्स
स्टेरोल
सेपोनिन्स
टैनिन
विटामिन A, C
कैल्शियम, फॉस्फोरस, आयरन
प्रोटीन और फाइबर
Guna-Karma
Rasa- मधुर, अम्ल (फल), कषाय (छाल)
Guna- गुरु, स्निग्ध
Virya- शीत
Vipaka- मधुर
Karma- बल्य, पुष्टिकारक, वात-पित्त शामक, रक्तवर्धक, शीतल, मूत्रल
Doshakarma- वात-पित्त शामक
Medicinal uses
फल: बलवर्धक, पोषक, प्यास और थकान दूर करने में सहायक
पत्ते: नेत्र रोग एवं अल्सर में लेप
छाल: अतिसार, रक्तस्राव, सूजन में काढ़ा
बीज: निद्राजनक, मानसिक तनाव कम करने में सहायक
त्वचा रोगों में पत्तों का क्वाथ स्नान हेतु
Useful Part
फल, पत्ते, बीज, छाल
Doses
फल का गूदा: आवश्यकता अनुसार
छाल का काढ़ा: 50–100 ml
बीज चूर्ण: 1–3 g
Important Formulation
कुल्यादि चूर्ण
बदर फला अवलेह
फल घृत
Shloka
बदरो मधुरो हृद्यः पित्तवातहरः स्मृतः।
बल्यः स्निग्धः शीतलश्च तृप्तिदः पुष्टिवर्धनः॥
कूलंमधुरंस्निग्धंगुरुशीतंकषायकम्।
बल्यंत्वच्यंचवृष्यंचत्रिदोषघ्नंविशेषतः॥
Hindi Name
बेर, बदर
English Name
Indian Jujube, Jujube Fruit
Botanical Name
Zizyphus jujuba Lam.
Family
Rhamnaceae
