HERBAL GARDEN

Sardar Patel Institute of Ayurvedic Medical Sciences & Research Centre, Lucknow

यव

Classification

Synoyms

यव
धान्यराज
वाजी
शुक्लयव

Habit

यह एक वार्षिक (annual) शाकीय (herbaceous) फसल है।

Habitat

यह समशीतोष्ण (temperate) क्षेत्रों में उगाया जाता है। भारत में यह मुख्यतः रबी फसल के रूप में उत्तर भारत एवं मध्य भारत में व्यापक रूप से खेती की जाती है।

Morphology

  • तना (Stem): खोखला, सीधा, पतला
  • पत्तियां (Leaves): लम्बी, संकीर्ण, हरी
  • फूल (Flowers): बालियों (spikes) में लगे होते हैं
  • फल (Grains): लम्बे, हल्के भूरे या सुनहरे रंग के

Chemical Composition

कार्बोहाइड्रेट (मुख्यतः स्टार्च)
प्रोटीन (Gluten)
फाइबर (विशेषकर बीटा-ग्लूकान)
विटामिन B कॉम्प्लेक्स
खनिज (Iron, Magnesium, Phosphorus)

Guna-Karma

Rasa- कषाय, मधुर
Guna- लघु, रुक्ष
Virya- शीत
Vipaka- कटु
Karma- मेदोहर, कफहर, मूत्रल, दीपनीय, पाचन
Doshakarma- कफ एवं पित्त का शमन, वात को बढ़ा सकता है (अधिक सेवन से)

Medicinal uses

मोटापा (Obesity): जौ का सेवन वजन घटाने में सहायक
मधुमेह (Diabetes): रक्त शर्करा नियंत्रित करने में उपयोगी
मूत्र विकार: मूत्रल होने से पेशाब संबंधी समस्याओं में लाभकारी
पाचन विकार: अपच एवं कब्ज में सहायक
हृदय रोग: कोलेस्ट्रॉल कम करने में सहायक

Useful Part

बीज (Grains)

Doses

यव चूर्ण: 5–10 ग्राम
यव जल (Barley water): आवश्यकता अनुसार

Important Formulation

यवागू (जौ का मांड)
यव कषाय
यव चूर्ण
मधुमेह एवं मोटापा नाशक योग

Shloka

“यवः कषायमधुरो लघुरुक्षः शीतलः स्मृतः।
कफपित्तहरो मेदःशोषणो मूत्रलो हितः॥”

Hindi Name​

जौ, यव

English Name

Barley

Botanical Name

Hordeum vulgare L.

Family

Poaceae (घास कुल)