HERBAL GARDEN

सूची (Suchi)

Classification

Synoyms

सुचि, विषलता, महाकर्णिका, भूतनाशिनी, कर्णफला

Habit

यह एक बहुवर्षीय (perennial) शाकीय पौधा (herb) है जिसकी ऊँचाई लगभग 1–1.5 मीटर तक होती है।

Habitat

यह पौधा शीतोष्ण पर्वतीय क्षेत्रों में पाया जाता है। भारत में यह हिमालयी क्षेत्र — कश्मीर, हिमाचल प्रदेश, उत्तराखंड और सिक्किम - में लगभग 1200–3000 मीटर ऊँचाई तक उगता है। यह यूरोप और उत्तर अफ्रीका का मूल निवासी है।

Morphology

  • तना: शाखायुक्त, हरा या जामुनी रंग का।
  • पत्तियाँ: बड़ी, अंडाकार, चिकनी और विपरीत रूप से स्थित।
  • फूल: घंटानुमा (bell-shaped), बैंगनी-भूरे रंग के, हल्के हरे आभा वाले।
  • फल: गोलाकार, चमकीले काले रंग के, अत्यंत विषैले।
  • बीज: छोटे और पीले-भूरे रंग के।

Chemical Composition

Tropane alkaloids: Atropine, Hyoscyamine, Scopolamine
अन्य घटक: Belladonine, Cuscohygrine, Flavonoids, Coumarins
जड़ व पत्तियाँ: उच्च मात्रा में Atropine और Scopolamine

Guna-Karma

Rasa- तिक्त, कटु
Guna- लघु, तीक्ष्ण
Virya- उष्ण
Vipaka- कटु
Karma- वेदनाशामक, कृमिघ्न, तन्द्राकर, शूलहर, वातहर, कासहर, तृषाहरण
Doshakarma- वात-कफ शामक (अत्यधिक मात्रा में लेने पर पित्तवृद्धिक)

Medicinal uses

पत्तियाँ और जड़ें: Neuralgia, Parkinsonism, Asthma, Colic, Spasmodic pain में उपयोगी।
Atropine: आधुनिक औषधि में आंखों की पुतली फैलाने (Mydriatic agent) हेतु।
Belladonna plaster: मांसपेशियों की सूजन और दर्द निवारक के रूप में।
Homoeopathy एवं यूनानी चिकित्सा में: अत्यधिक ज्वर, सिरदर्द और तंत्रिका विकारों में प्रयोग।

Useful Part

जड़, पत्तियाँ, फल (सावधानीपूर्वक)

Doses

सूखा पत्ता या जड़ चूर्ण: 15–30 mg (अत्यंत नियंत्रित मात्रा)
Tincture of Belladonna: 0.25–0.5 mL

Important Formulation

बेलाडोना लेप / प्लास्टर
बेलाडोना टिंक्चर
बेलाडोना अर्क (Homoeopathic preparation)

Shloka

"सुचिर्मारकविषो ज्ञेयो तीक्ष्णोष्णः कफवातजित्।
शूलघ्नो मोहकश्चैव मन्दसंज्ञाकरः स्मृतः॥"

Hindi Name​

सुचि / विषफला / कर्णफूल

English Name

Deadly Nightshade / Belladonna

Botanical Name

Atropa belladonna Linn.

Family

Solanaceae (Brihati kul / Nightshade family)