HERBAL GARDEN
Sardar Patel Institute of Ayurvedic Medical Sciences & Research Centre, Lucknow
चिरबिल्व
Classification
Synoyms
चिरबिल्व, कुरच, कुरक, ककुभ, राजबिल्व, स्थिरपर्ण
Habit
मध्यम से बड़े आकार का पर्णपाती वृक्ष
Habitat
भारत के समस्त उष्णकटिबंधीय एवं उपोष्णकटिबंधीय क्षेत्रों में, विशेषकर उत्तर भारत, मध्य भारत, बिहार, उड़ीसा, पश्चिम बंगाल, आंध्र प्रदेश, कर्नाटक एवं श्रीलंका में। यह शुष्क तथा अर्ध-शुष्क वनों में अधिक पाया जाता है।
Morphology
- ऊँचाई: 15–18 मीटर तक
-
तना: सीधा, भूरे-धूसर रंग का, मोटी पपड़ीदार छाल
-
पत्ते: बड़े, अंडाकार, खुरदरे, हरे
-
फूल: छोटे, हरे-पीले, बिना पंखुड़ियों के, गुच्छों में
-
फल: पंखदार, चपटा, अंडाकार, हल्के भूरे रंग का
- बीज: चपटे, हल्के, पंखयुक्त
Chemical Composition
एल्कलॉइड्स
फ्लेवोनॉइड्स
टैनिन्स
स्टीरॉइडल यौगिक
आवश्यक तेल
फैटी एसिड्स
सैपोनिन्स
Guna-Karma
Rasa- कटु, तिक्त
Guna- लघु, रूक्ष, तीक्ष्ण
Virya- उष्ण
Vipaka- कटु
Karma- कृमिघ्न, कुष्ठघ्न, शोथहर, दीपनीय, पाचनीय, रक्तशोधक, व्रणरोपण
Doshakarma- वात-कफ शामक, पित्तवर्धक
Medicinal uses
कुष्ठ एवं अन्य त्वचारोग
कृमिरोग
व्रण एवं घावों में
शोथ एवं सूजन
मंदाग्नि एवं अजीर्ण
संधिशूल एवं वातरोग
रक्तशोधन
Useful Part
पत्ते, छाल, बीज
Doses
पत्तों का रस: 10–20 मि.ली.
छाल का काढ़ा: 30–50 मि.ली.
बीज चूर्ण: 1–3 ग्राम
Important Formulation
चिरबिल्वादि लेप
चिरबिल्व कषाय
कुष्ठहर क्वाथ
Shloka
चिरबिल्वं तिक्तकटु रूक्षोष्णं कफवातजित्।
कृमिघ्नं कुष्ठनाशाय शोथव्रणहरं परम्॥
चिरबिल्वस्तिक्तकटुको लघु रूक्षश्च पाचनः।
कुष्ठकृमिश्वित्रहारी शोथव्रणविनाशनः॥
Hindi Name
चिरबिल्व, कुरच, कांचनार पत्ता, कांचनार बिल्व
English Name
Indian Elm, Jungle Cork Tree
Botanical Name
Holoptelea integrifolia (Roxb.) Planch.
Family
Ulmaceae
