HERBAL GARDEN

आवर्तनी

Classification

Synoyms

अवर्तनी
ईसवरेश्वर
मरुवर्ता
इश्वरी
मरुढाणी
मरूठाणी

Habit

झाड़ीदार, पतझड़ी पौधा (Deciduous shrub)

Habitat

भारत के सूखे एवं अर्ध-शुष्क क्षेत्रों में, विशेषकर राजस्थान, गुजरात, मध्य प्रदेश, महाराष्ट्र, आंध्र प्रदेश, कर्नाटक और तमिलनाडु में पाया जाता है। श्रीलंका, थाईलैंड और दक्षिण-पूर्व एशिया में भी पाया जाता है।

Morphology

  • ऊँचाई – 3–6 मीटर
  • तना – पतला, हल्के भूरे रंग का, शाखायुक्त
  • पत्ते – सरल, चौड़े, 7–12 से.मी., किनारे पर अनियमित दाँतेदार
  • फूल – लाल या नारंगी, पतली लंबी नलिका वाले, गुच्छों में
  • फल – सर्पिल आकार के, कठोर, भूरे, 3–5 मोड़ वाले
  • बीज – छोटे, भूरे, कठोर

Chemical Composition

टैनिन, फ्लेवोनॉयड्स, फिनोलिक यौगिक, सैपोनिन, अल्कलॉइड्स, टर्पेनॉइड्स, म्यूसीलेज, कैल्शियम, पोटैशियम, आयरन।

Guna-Karma

Rasa- कषाय, तिक्त
Guna- लघु, रूक्ष
Virya- शीत
Vipaka- कटु
Karma- अतिसारहर, ग्रहणीस्थिर, कृमिघ्न, रक्तशोधक, शोथहर, दीपनीय
Doshakarma- कफ-पित्त शामक

Medicinal uses

अतिसार एवं प्रवाहिका में
आंत्रशोथ में
कृमिनाशक के रूप में
मुख एवं कंठ रोगों में कुल्ला हेतु
रक्तशोधन में
मधुमेह में सहायक
घाव एवं व्रण धोने में

Useful Part

फल, छाल, पत्ते

Doses

फल चूर्ण – 3–6 ग्राम
काढ़ा – 30–50 मि.ली.

Important Formulation

मरोड़फली चूर्ण
अतिसारहर योग
कृमिघ्न चूर्ण

Shloka

अवर्तनी कषाया तु लघुशीता कफापहा।
ग्रहणीदोषहन्त्री च कृमिघ्नी दीपनी शुभा॥

Hindi Name​

मरोड़फली, ईसवरमूल, अवर्तनी

English Name

Indian Screw Tree, East Indian Screw Tree

Botanical Name

Helicteres isora Linn.

Family

Sterculiaceae