HERBAL GARDEN

Parnayavani

Classification

Synoyms

Bhringraj-tulsi, Karpoor-tulsi

Habit

सुगंधित, मृदु झाड़ीदार पौधा, 0.3–0.8 मीटर ऊँचा, शाखायुक्त

Habitat

उष्णकटिबंधीय और उपोष्णकटिबंधीय क्षेत्र; बगीचों, घरों और खेतों में उगाया जाता है

Morphology

  • पत्तियाँ: बड़ी, मोटी, मृदु, हरी और सुगंधित
  • फूल: छोटे, नीले या बैंगनी, मंझले झुंड में
  • तना: मृदु, रसयुक्त, हरे रंग की शाखाओं वाला
  • बीज: छोटे, हल्के

Chemical Composition

यूजेनॉल, कैरवाक्रोल, फ्लेवोनॉइड्स, टरपेनॉइड्स
एंटीऑक्सीडेंट, एंटीबैक्टीरियल और एंटीइंफ्लेमेटरी गुण

Guna-Karma

Rasa- कटु, मधुर
Guna- लघु, रसयुक्त
Virya- उष्ण
Vipaka- मधुर
Karma-श्वसन रोग निवारक, खांसी और जुकाम निवारक, पाचन और त्वचा रोग निवारक
Doshakarma- वात और पित्त दोष संतुलक; कफ पर हल्का प्रभाव

Medicinal uses

अखांसी, जुकाम और दमा में उपयोगी
पाचन शक्ति बढ़ाने और अपच में सहायक
त्वचा रोग और खुजली में लाभकारी
मानसिक ताजगी और रोग प्रतिरोधक क्षमता बढ़ाने में सहायक

Useful Part

पत्तियाँ, फूल, तना

Doses

पत्तियाँ: 5–10 g काढ़ा या चूर्ण
फूल: 2–5 g
तना: 5 g काढ़ा

Important Formulation

पत्तियों का रस या काढ़ा (श्वसन और पाचन रोग में)
आयुर्वेदिक मलहम और तेल (त्वचा रोग में)

Shloka

“कटुकं सुगंधितं रसयुक्तं वातपित्तनाशकं च।
भारतीयतुलसीपत्तिफूलतनं शरीरसुखप्रदम्॥”

Hindi Name​

भारतीय तुलसी, मठर तुलसी, बोगनतुलसी

English Name

Indian Borage, Cuban Oregano, Country Borage

Botanical Name

Plectranthus amboinicus (Lour.) Spreng.

Family

Lamiaceae