HERBAL GARDEN

Sardar Patel Institute of Ayurvedic Medical Sciences & Research Centre, Lucknow

पिपरमिंट

Classification

Synoyms

पुदीना (सामान्य नाम)
फूदीना (लोक नाम)

Habit

यह एक बहुवर्षीय (perennial) शाकीय (herbaceous) पौधा है।

Habitat

यह समशीतोष्ण एवं ठंडे क्षेत्रों में उगाया जाता है। भारत में इसकी खेती उत्तर भारत में विशेष रूप से की जाती है।

Morphology

  • तना (Stem): चौकोर (quadrangular), हरा या हल्का बैंगनी
  • पत्तियां (Leaves): अंडाकार, दांतेदार किनारों वाली, सुगंधित
  • फूल (Flowers): छोटे, हल्के बैंगनी या गुलाबी
  • जड़ (Roots): राइजोम (rhizome) के रूप में फैलती है
  • विशेषता: तीव्र ठंडी सुगंध (Menthol)

Chemical Composition

मेंथॉल (Menthol)
मेंथोन (Menthone)
वाष्पशील तेल (Volatile oils)
फ्लेवोनॉइड्स (Flavonoids)
टरपीन (Terpenes)

Guna-Karma

Rasa- तिक्त, कटु
Guna- लघु, रुक्ष
Virya- शीत
Vipaka- कटु
Karma- दीपनीय, पाचन, वातहर, शीतल, श्वसन सुधारक
Doshakarma- पित्त एवं कफ का शमन, वात पर हल्का प्रभाव

Medicinal uses

अपच एवं गैस (Indigestion & Gas): पाचन में सुधार
सिरदर्द (Headache): मेंथॉल तेल लगाने से राहत
सर्दी-जुकाम (Cold & Cough): श्वसन तंत्र को साफ करता है
मतली (Nausea): ताजगी एवं राहत प्रदान करता है
त्वचा शीतलता: जलन एवं खुजली में उपयोग

Useful Part

पत्तियां (Leaves)
सम्पूर्ण पौधा (Whole plant)
आवश्यक तेल (Peppermint oil)

Doses

चूर्ण/ताजा पत्तियां: 2–5 ग्राम
तेल: 1–2 बूंद (बाह्य उपयोग)

Important Formulation

पुदीना अर्क
पिपरमिंट तेल
पाचन चूर्ण (Digestive formulations)
कफ नाशक योग

Shloka

“पिपरमिंटं कटुतिक्तं शीतलं रुचिकारकम्।
दीपनं पाचनं चैव कफपित्तविनाशनम्॥”

Hindi Name​

पिपरमिंट, विलायती पुदीना

English Name

Peppermint

Botanical Name

Mentha piperita Linn.

Family

Lamiaceae (लैबिएटी)