HERBAL GARDEN

Sardar Patel Institute of Ayurvedic Medical Sciences & Research Centre, Lucknow

करवीर

Classification

Synoyms

सुवर्णपुष्प
रक्तपुष्प
पीतपुष्प
स्थिरपुष्प
गंधपुष्प
विषपुष्प

Habit

सदाबहार झाड़ी (evergreen shrub)

Habitat

यह पूरे भारत में बगीचों, मंदिरों और सड़कों के किनारे लगाया जाता है; दक्षिण एशिया, भूमध्यसागरीय क्षेत्र और उष्णकटिबंधीय देशों में भी पाया जाता है।

Morphology

  • ऊँचाई – 2–4 मीटर
  • तना – सीधा, भूरे रंग का, अनेक शाखाओं वाला
  • पत्तियां – लंबी, संकीर्ण, भालाकार (lanceolate), गहरे हरे रंग की, त्रिकपर्णी क्रम में लगी
  • फूल – गुलाबी, लाल, सफेद या पीले रंग के, गुच्छों में, सुगंधित
  • फल – लंबी, पतली, जोड़े में लटकी हुई फलियाँ
  • बीज – पतले, भूरे, रेशेदार रोमयुक्त

Chemical Composition

कार्डियक ग्लाइकोसाइड्स (ओलियान्ड्रिन, नेरियोसाइड)
फ्लेवोनॉयड्स
टैनिन्स
सैपोनिन्स
रेज़िन
आवश्यक तेल
ट्राइटरपीन

Guna-Karma

Rasa- तिक्त, कटु
Guna- लघु, तीक्ष्ण, उष्ण, विष
Virya- उष्ण
Vipaka- कटु
Karma- कुष्ठघ्न, कृमिघ्न, शोथहर, वेदनाशामक, रुधिरशोधक, उष्णक
Doshakarma- कफ-वात शामक, पित्तवर्धक

Medicinal uses

त्वचा रोग (कुष्ठ, खाज, दाद)
कृमि संक्रमण
सूजन व दर्द
बाल झड़ने में (तेल के रूप में)
ज्वर निवारण (विशेषकर मलेरिया)
घाव भरने में

Useful Part

पत्तियां, फूल, जड़, छाल

Doses

पत्तियों का रस – 1–2 बूँद (बाह्य प्रयोग)
चूर्ण – 125–250 मि.ग्रा. (शोधन के बाद)
तेल – बाह्य प्रयोग हेतु

Important Formulation

करवीरादि तेल, करवीर लघु कुष्ठारि लेप

Shloka

"करवीरं तिक्तकटुं तीक्ष्णोष्णं विषमुत्तमम्।
कुष्ठकृमिविषघ्नं च कफवातविनाशनम्॥"
"करवीरंतुतिक्तं स्यात्कषायोष्णं कषायकम्।
कृमिघ्नं कुष्ठनाशंचशोथहं विषनाशनम्॥" (Reference: Bhavaprakasha Nighantu)

Hindi Name​

करवीर, कनेर

English Name

Indian Oleander / Sweet-scented Oleander

Botanical Name

Nerium indicum Mill.

Family

Apocynaceae