HERBAL GARDEN

Sardar Patel Institute of Ayurvedic Medical Sciences & Research Centre, Lucknow

रातरानी

Classification

Synoyms

रात्रिरानी
निशिगंधा (हालांकि यह नाम कुछ अन्य पौधों के लिए भी प्रयुक्त होता है)

Habit

यह एक झाड़ीदार (shrub) सदाबहार पौधा है।

Habitat

यह उष्णकटिबंधीय एवं उपोष्णकटिबंधीय क्षेत्रों में बगीचों और घरों में सजावटी पौधे के रूप में लगाया जाता है। भारत में यह सामान्यतः हर जगह पाया जाता है।

Morphology

  • तना (Stem): पतला, शाखायुक्त
  • पत्तियां (Leaves): सरल, लम्बी, चिकनी, हरे रंग की
  • फूल (Flowers): छोटे, नलिकाकार (tubular), सफेद या हरे-सफेद, अत्यधिक सुगंधित
  • फल (Fruits): छोटे, गोल, सफेद या हल्के हरे
  • विशेषता: रात में तीव्र सुगंध फैलाना

Chemical Composition

एल्कलॉइड्स (Alkaloids)
फ्लेवोनॉइड्स (Flavonoids)
ग्लाइकोसाइड्स (Glycosides)
आवश्यक तेल (Essential oils – सुगंध हेतु)

Guna-Karma

Rasa- तिक्त, कषाय
Guna- लघु , स्निग्ध
Virya- शीत
Vipaka- कटु
Karma- शीतल, शान्तिदायक, वेदनानाशक, सूजनरोधक
Doshakarma- पित्त एवं वात का शमन, कफ पर हल्का प्रभाव

Medicinal uses

सिरदर्द (Headache): फूलों की सुगंध से राहत मिलती है
अनिद्रा (Insomnia): इसकी सुगंध नींद लाने में सहायक
सूजन (Inflammation): पत्तियों का लेप सूजन में उपयोगी
त्वचा रोग: कुछ स्थानों पर त्वचा विकारों में बाह्य उपयोग
तनाव एवं चिंता: अरोमाथेरेपी में उपयोग

Useful Part

फूल (Flowers)
पत्तियां (Leaves)

Doses

आंतरिक उपयोग सामान्यतः प्रचलित नहीं है
मुख्यतः बाह्य उपयोग या सुगंध चिकित्सा में प्रयोग

Important Formulation

कोई प्रमुख आयुर्वेदिक शास्त्रीय योग उपलब्ध नहीं
लोक चिकित्सा में लेप एवं सुगंध उपयोग

Shloka

“रात्रौ प्रस्फुटिता पुष्पा सुगन्धा मनश्शमनी।
शीतला पित्तहराश्चैव निद्राकरि सुखप्रदा॥”

Hindi Name​

रातरानी, रात की रानी

English Name

Night-blooming Jasmine / Queen of the Night

Botanical Name

Cestrum nocturnum L.

Family

Solanaceae (सोलेनेसी)