HERBAL GARDEN
Sardar Patel Institute of Ayurvedic Medical Sciences & Research Centre, Lucknow
रातरानी
Classification
Synoyms
रात्रिरानी
निशिगंधा (हालांकि यह नाम कुछ अन्य पौधों के लिए भी प्रयुक्त होता है)
Habit
यह एक झाड़ीदार (shrub) सदाबहार पौधा है।
Habitat
यह उष्णकटिबंधीय एवं उपोष्णकटिबंधीय क्षेत्रों में बगीचों और घरों में सजावटी पौधे के रूप में लगाया जाता है। भारत में यह सामान्यतः हर जगह पाया जाता है।
Morphology
- तना (Stem): पतला, शाखायुक्त
-
पत्तियां (Leaves): सरल, लम्बी, चिकनी, हरे रंग की
-
फूल (Flowers): छोटे, नलिकाकार (tubular), सफेद या हरे-सफेद, अत्यधिक सुगंधित
-
फल (Fruits): छोटे, गोल, सफेद या हल्के हरे
- विशेषता: रात में तीव्र सुगंध फैलाना
Chemical Composition
एल्कलॉइड्स (Alkaloids)
फ्लेवोनॉइड्स (Flavonoids)
ग्लाइकोसाइड्स (Glycosides)
आवश्यक तेल (Essential oils – सुगंध हेतु)
Guna-Karma
Rasa- तिक्त, कषाय
Guna- लघु , स्निग्ध
Virya- शीत
Vipaka- कटु
Karma- शीतल,
शान्तिदायक,
वेदनानाशक,
सूजनरोधक
Doshakarma- पित्त एवं वात का शमन,
कफ पर हल्का प्रभाव
Medicinal uses
सिरदर्द (Headache):
फूलों की सुगंध से राहत मिलती है
अनिद्रा (Insomnia):
इसकी सुगंध नींद लाने में सहायक
सूजन (Inflammation):
पत्तियों का लेप सूजन में उपयोगी
त्वचा रोग:
कुछ स्थानों पर त्वचा विकारों में बाह्य उपयोग
तनाव एवं चिंता:
अरोमाथेरेपी में उपयोग
Useful Part
फूल (Flowers)
पत्तियां (Leaves)
Doses
आंतरिक उपयोग सामान्यतः प्रचलित नहीं है
मुख्यतः बाह्य उपयोग या सुगंध चिकित्सा में प्रयोग
Important Formulation
कोई प्रमुख आयुर्वेदिक शास्त्रीय योग उपलब्ध नहीं
लोक चिकित्सा में लेप एवं सुगंध उपयोग
Shloka
“रात्रौ प्रस्फुटिता पुष्पा सुगन्धा मनश्शमनी।
शीतला पित्तहराश्चैव निद्राकरि सुखप्रदा॥”
Hindi Name
रातरानी, रात की रानी
English Name
Night-blooming Jasmine / Queen of the Night
Botanical Name
Cestrum nocturnum L.
Family
Solanaceae (सोलेनेसी)
