HERBAL GARDEN

Sardar Patel Institute of Ayurvedic Medical Sciences & Research Centre, Lucknow

शिवलिंगी

Classification

Synoyms

शिवलिंगी
ईश्वरलिंगी
लिंगबीजा
पुत्रदा

Habit

यह एक लता (climber) होती है जो सहारे से फैलती है।

Habitat

यह भारत के उष्णकटिबंधीय एवं उपोष्णकटिबंधीय क्षेत्रों में पाई जाती है। विशेष रूप से जंगलों, झाड़ियों और खेतों के किनारों पर स्वाभाविक रूप से उगती है।

Morphology

  • तना (Stem): पतला, लम्बा, चढ़ने वाला
  • पत्तियां (Leaves): खंडित (lobed), हरे रंग की
  • फूल (Flowers): छोटे, सफेद या हल्के पीले
  • फल (Fruits): छोटे, गोल, लाल रंग के
  • बीज (Seeds): काले या भूरे, शिवलिंग के आकार जैसे

Chemical Composition

एल्कलॉइड्स (Alkaloids)
फ्लेवोनॉइड्स (Flavonoids)
ग्लाइकोसाइड्स (Glycosides)
सैपोनिन्स (Saponins)
फिक्स्ड ऑयल (Fixed oil)

Guna-Karma

Rasa- तिक्त, कषाय
Guna- लघु , रुक्ष
Virya- उष्ण
Vipaka- कटु
Karma- गर्भधारण सहायक, वात-कफ शामक, बल्य, रसायन
Doshakarma- वात एवं कफ दोष को संतुलित करता है, पित्त को सामान्य रूप से बढ़ा सकता है (उष्ण होने के कारण)

Medicinal uses

बांझपन (Infertility): शिवलिंगी बीज गर्भधारण क्षमता बढ़ाने में सहायक है।
स्त्री रोग (Gynecological disorders): मासिक धर्म अनियमितता में लाभकारी
पुरुष कमजोरी: वीर्य वृद्धि और शुक्राणु संख्या में सुधार
शारीरिक कमजोरी: बल्य एवं टॉनिक के रूप में उपयोग
हार्मोन संतुलन: हार्मोनल असंतुलन को ठीक करने में सहायक

Useful Part

बीज (Seeds)

Doses

बीज चूर्ण: 1–3 ग्राम
प्रायः दूध या घी के साथ सेवन कराया जाता है

Important Formulation

शिवलिंगी बीज चूर्ण + पुत्रजीवक बीज चूर्ण
स्त्री प्रजनन टॉनिक योग

Shloka

“शिवलिंगी बीजं तिक्तं कषायं वातकफापहम्।
पुत्रदं बल्यं चैव गर्भधारणकारकम्॥”

Hindi Name​

शिवलिंगी, शिवलिंगी बीज

English Name

Shivlingi Seed Plant / Diplocyclos vine

Botanical Name

Bryonopsis laciniosa (L.) Naud.

Family

Cucurbitaceae (कुकुर्बिटेसी)