HERBAL GARDEN

Sardar Patel Institute of Ayurvedic Medical Sciences & Research Centre, Lucknow

पालक

Classification

Synoyms

पालक
पालङ्क
क्षुद्र शाक (आधुनिक सन्दर्भ में)

Habit

यह एक वार्षिक (annual) शाकीय पौधा है।

Habitat

यह समशीतोष्ण जलवायु में उगाया जाता है। भारत में सर्दियों के मौसम में खेतों, बगीचों एवं किचन गार्डन में व्यापक रूप से उगाया जाता है।

Morphology

  • तना (Stem): छोटा, कोमल
  • पत्तियां (Leaves): चौड़ी, हरी, मुलायम, चिकनी या झुर्रीदार
  • फूल (Flowers): छोटे, हरे, गुच्छों में
  • बीज (Seeds): छोटे, गोल या कोणीय

Chemical Composition

आयरन (Iron)
कैल्शियम विटामिन A, C, K
फोलिक एसिड
फाइबर
एंटीऑक्सीडेंट (Lutein, Zeaxanthin)

Guna-Karma

Rasa- तिक्त, कषाय
Guna- लघु, स्निग्ध
Virya- शीत
Vipaka- कटु
Karma- रक्तवर्धक, दीपनीय, पाचन, बल्य, मलसारक
Doshakarma- पित्त का शमन, वात को बढ़ा सकता है (अधिक सेवन से), कफ पर हल्का प्रभाव

Medicinal uses

रक्ताल्पता (Anemia): आयरन की पूर्ति करता है
कब्ज (Constipation): मल त्याग में सहायक
हड्डियों के लिए: कैल्शियम व विटामिन K से लाभ
आंखों के लिए: दृष्टि सुधार में सहायक
त्वचा स्वास्थ्य: एंटीऑक्सीडेंट के कारण लाभकारी

Useful Part

पत्तियां (Leaves)

Doses

ताजा रस: 20–50 ml
आहार के रूप में आवश्यकता अनुसार

Important Formulation

पालक सूप
पालक रस
साग (सब्जी रूप में)

Shloka

“पालकं तिक्तकषायं शीतलं लघु स्निग्धकम्।
रक्तवर्धनकारि स्याद् मलसारकमेव च॥”

Hindi Name​

पालक

English Name

Spinach

Botanical Name

Spinacia oleracea Linn

Family

Amaranthaceae (पूर्व में Chenopodiaceae)